Blog

powrót do listy

Romuald Palch I Prezes Sokoła


Urodził się w Jaśle 21 maja 1842 roku jako syn Józefy i Franciszki Siekłowskiej. Był wnukiem Wojciecha Palcha, od 1801 roku aptekarza cyrkularnego w Jaśle, a synem Józefa kontynuującego tradycje rodu, który zadomowił się w Jaśle w drugiej połowie XVIII wieku i odtąd służył mieszkańcom. Jeżeli wspomnieć, że była to pierwsza apteka publiczna, którą kolejno prowadzili Wojciech, Józef do 1853 roku, a następnie Romuald aż do schyłku życia 6 października 1920 roku, to trudno spotkać porównywalny i niewymierny zarazem przykład nie tylko ciągłości tradycji rodzinnej, ale nade wszystko społecznego znaczenia apteki w życiu mieszkańców. Dodajmy, że dopiero w 1902 roku została otwarta w powiecie druga apteka w Kołaczycach, a w 1907 roku Adama Walewskiego w Nowym Żmigrodzie. Trzeba wspomnieć, że ówcześni aptekarze, wzorem dawnych tradycji i doświadczeń zakonnych, prowadzili ogrody z uprawami roślin leczniczych, które służyły do wytwarzania rozmaitych mikstur i nalewek. Taki ogród mieli Palchowie na zapleczu apteki w Rynku. Wojciech takie uprawy zainicjował, bowiem w ogromnej liczbie serwowanych specyfików w XIX wieku apteka była samowystarczalna.

Wspominamy o tym by scharakteryzować ówczesną rolę apteki. Romuald wcześnie został osierocony przez ojca. Aptekę czas jakiś prowadzili dzierżawcy, a wśród nich Ignacy Łukasiewicz, który w tym celu przeniósł się z Gorlic do Jasła. Młody Palch uczył się praktycznie zawodu w Nowym Sączu, jako początkujący prowizor u Fortunata Gralewskiego w Krakowie, ale pełne studia farmaceutyczne ukończył w Wiedniu.

Powrócił do Jasła i objął rodzinną aptekę w Rynku. Po zniszczeniu tego domu przez Niemców w końcu 1944 roku i jego odbudowie, upamiętniono to miejsce pracy Ignacego Łukasiewicza okolicznościową tablicą.

Romuald Palch od początku pracy zawodowej w Jaśle rozpoczął działalność społeczną i od udziału w organizacji Kasy Oszczędności Miasta Jasła, której statut zatwierdziło CK.  Namiestnictwo 25 września 1868 roku, aż po odzyskanie Niepodległości 1918 roku uczestniczył w każdej ważnej, żywotnej dla mieszkańców inicjatywie tworzącej krajobraz kulturalno-gospodarczy Jasła.

Był to początek tzw.ery autonomicznej, bowiem ustawodawstwo austriackie z roku 1866 dotyczące ustroju samorządowego, określało uprawnienia rad miejskich i szkolnych a takrze wewnętrznego ustroju

administracji, sądownictwa oraz szeroko pojętej gospodarki. Te przeobrażenia polityczno - ustrojowe datowane na lata 1859 -1873, dopełniły ostatecznie wprowadzenie języka polskiego jako powszechnie obowiązującego w życiu publicznym. Jeżeli do tych ogólnych sprzyjających postępowi okoliczności dodamy czynnik pierwszorzędnego znaczenia w postaci początku i rozwoju przemysłu naftowego w powiecie jasielskim od połowy XIX wieku, co w znaczny sposób dopełniło utworzenie w 1884 roku CK. Okręgowego Urzędu Górniczego dla Zachodniego Zagłębia Naftowego, a następnie w 1888 roku Sądu Obwodowego (tu rejestracja wszelkiej działalności gospodarczej tego przemysłu), wreszcie wybudowanie rafinerii ropy naftowej w Niegłowicach,  otrzymujemy przesłanki rozwoju Jasła.

O tym w znacznym stopniu decydowała Rada Miejska, organ tworzony z powszechnych wyborów radnych - ludzie o uznanym autorytecie społecznym i jeżeli teraz wspomnimy, że Romuald Palch po raz pierwszy został wybrany w 1876 roku i nieprzerwanie zasiadał w Radzie do schyłku życia, bowiem po wyborach w 1918 roku został przez Radę powołany do Komisji Nadzoru pracy Burmistrza, to mamy odpowiedź na pytanie - kim był w opinii społecznej miasta. Nie ma tu żadnej miary do oceny tej pracy, poza stwierdzeniem, że w kolejnych kadencjach był wybierany przez plenum Rady do tej Komisji, jak i Sanitarnej, Budowlanej, Policji Ogniowej (potem z początkiem XX wieku nazywanej Komisją Pożarniczą), Komisji Nadzoru Przedsiębiorstw Miejskich, że wymieniamy te najważniejsze, których praca owocowała trwałymi osiągnięciami i dorobkiem w infrastrukturze miasta. Oto Romuald Palch, jako członek Komisji Budowlanej, z ramienia Rady, wchodził w skład komitetów budowy szkół poczynając od gmachu dla CK. Gimnazjum, Szkół Wydziałowych Męskiej i Żeńskiej oraz takich obiektów użyteczności publicznej jak Komunalna Kasa Oszczędności, Sąd Obwodowy (potem przemianowany na Okręgowy), Rada Powiatowa, Poczta i "Sokolnia".

Inny ściśle związany z mandatem radnego odcinek działalności Romualda Palcha, to pełnienie urzędu wiceburmistrza Jasła w dwóch kolejnych kadencjach w latach 1899 i 1901. Kiedy w warunkach wojny światowej władze zawiesiły, po uwolnieniu spod okupacji rosyjskiej, działalność Rady przez utworzenie Zarządu Tymczasowego, to równocześnie powołano Radę Przyboczną złożoną z siedmiu obywateli miasta i Romuald Palch został jej członkiem. Był to zarazem czas kiedy rodziła się Niepodległość państwowa. Jednymi z jej zapowiedzi był czyn zbrojny od 6 sierpnia 1914 roku dający początek Legionom Józefa Piłsudskiego, do których z Jasła w pierwszym zaciągu poszło ponad 400 członków "Strzelca" i "Sokoła" oraz Drużyn Bartoszowych i utworzenie w Wiedniu 16 sierpnia Naczelnego Komitetu Narodowego, jako polskiej politycznej reprezentacji. W ślad za tym już 29 sierpnia w Jaśle powstał Powiatowy Komitet Narodowy na czele z marszałkiem powiatu Tadeuszem Sroczyńskim, w którym miasto reprezentowali R. Palch i M. Niziołek.

Oddzielny wręcz rozdział w działalności społecznej Romualda Palcha stanowi jego praca na stanowisku dyrektora Kasy Oszczędności Miasta Jasła, następnie założonego także z jego udziałem 1 października 1974 roku Towarzystwa Zaliczkowego, które powołało 109 obywateli miasta. Warto wspomnieć, że po dwudziestu latach działalności, Towarzystwo liczyło 1928 członków i było największą instytucją kredytową w powiecie na początku XX wieku.

W sali tego Towarzystwa - 13 września 1887 roku - zebrało się grono inteligencji i wzorem powstałych w innych miastach, poczynając od stołecznego Lwowa, poprzez Tarnów, Kraków i Rzeszów, gdzie w latach 1884 - 1886 powstały Ogniska Towarzystwa Gimastycznego "Sokół", powołano w Jaśle kolejne Ognisko z liczbą 20 członków założycieli, którzy wybrali Romualda Palcha na prezesa zarządu. Pełnił tę funkcję do 1894 roku, ale potem nadal był "wydziałowym", czyli wiceprezesem zarządu i w tym okresie podjęto budowę "Sokolni", którą rozpoczęto 15 września 1901 roku, a oddano do użytku wielofunkcyjny gmach po dwóch latach. Okazały dom powstał u zbiegu ulic Sokoła i Czackiego, który po odbudowie ze zniszczeń okupacyjnych, został adaptowany na kino „Syrena".

Inne obszary działalności społecznej Romualda Palcha to udział w założeniu Szkoły Przemysłowej Uzupełniającej w 1899 roku i członkostwo przez wiele lat w Radzie Szkolnej - Wydziale Zarządzającym. Warto wspomnieć, że w tym roku Romuald Palch został wybrany na posła do Sejmu Krajowego we Lwowie i pełnił tę funkcję przez jedną kadencję.

Innym, trwałym osiągnięciem Romualda Palcha było założenie wraz z kilkoma członkami z Rady Miasta Ochotniczej Straży Pożarnej w 1872 roku.

Wspomnijmy w zakończeniu, że tę szczególną społeczną pracę Romualda Palcha, Rada Miasta doceniła na posiedzeniu 12 kwietnia 1899 roku uchwalając jednogłośnie nadanie mu tytułu Honorowego Obywatela Królewskiego Wolnego Miasta Jasła. Pozostaje Romuald Palch w dziejach miasta niedościgłym symbolem ukochania i heroicznej pracy dla dobra miasta rodzinnego, w którym jego dom posadowiony w ogrodzie przy ul. Kościuszki, jako jeden z pięciu w centrum, ciężko okaleczony, ale pod dachem, ocalał z totalnej niemieckiej zagłady w 1944 roku. Nie przetrwał jednak do naszych czasów...